16 reguł esperanta

Oto 16 reguł gramatyczno-słowotwórczych, które określają całą gramatykę i słowotwórstwo w języku esperanto. Jest to oryginalny fragment z tzw. Unua Libro (pierwszej książki) dlatego styl języka oraz niektóre słowa wydawać się mogą archaiczne (bo takie są, gdyż tekst został napisany w 1887 r. w Warszawie). Oryginalnie do poniższych reguł był załączony słownik zawierający około 900 słów, które razem z poniższymi regułami stanowił starter, jak powiedzielibyśmy dzisiaj.

A) Alfabet

A a
a
B b
b
C c
c
Ĉ ĉ
cz
D d
d
E e
e
F f
f
G g
g
Ĝ ĝ
H h
h
Ĥ ĥ
ch
I i
i
J j
j
Ĵ ĵ
ż
K k
k
L l
l
M m
m
N n
n
O o
o
P p
p
R r
r
S s
s
Ŝ ŝ
sz
T t
t
U u
u
Ŭ ŭ
ł 
V v
w
Z z
z

Uwaga - Drukarnia, nie posiadająca czcionek ze znaczkami, może zamiast ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ, drukować ch, gh, hh, jh, sh, u.

B) Części mowy

1. Przedimek jest tylko jeden przedimek określony wspólny dla wszystkich rodzajów i przypadków la , który pojawia się wtedy gdy dana rzecz jest znana rozmówcy. Przedimka nieokreślnego brak.

2. Rzeczownik w formie podstawowej w liczbie pojedyńczej kończy się na -o, w liczbie mnogiej dodawana jest końcówka -j. W esperanto występują formalnie trzy przypadki tj. mianownik, biernik oraz tzw. przypadek przyimkowy. Wyrazy w mianowniku pełnią funkcję podmiotu, w bierniku dopełnienia a w pozostałe przypadki tworzy się przez danie przyimków przed wyrazem. Poniżej tabela obrazująca przenoszenie polskich przypadków na esperanto:

 l. pojedyńczal. mnoga
Mianownik:
kto? co?
domo - (dom)
hundo - (pies)
domoj -(domy)
hundoj - (psy)
Dopełniacz:
kogo? czego?
de domo - (dom)
de hundo - (psa)
de domoj - (domy)
de hundoj - (psy)
Celownik:
komu? czemu?
al domo - (domowi)
al hundo - (psu)
al domoj - (domom)
al hundoj - (psom)
Biernik:
kogo? co?
domon - (dom)
hundon - (psa)
domojn - (domy)
hundojn - (psy)
Narzędnik:
kim? czym?
per domo - (domem)
per hundo - (psem)
per domoj - (domami)
per hundoj - (psami)
Miescownik:
o kim? o czym?
pri domo - (domu)
pri hundo - (psie)
pri domoj - (domach)
pri hundoj - (psach)

3. Przymiotnik w formie podstawowej w liczbie pojedyńczej kończy się na -a. Podlega tej samej odmianie co rzeczownik tj. dla liczby mnogiej ma końcówkę -j a dla biernika -n

Są trzy stopnie przymiotnika. Stopień wyższy tworzy się przez dodanie wyrazu pli (więcej/bardziej) a najwyższy plej (najwięcej/najbardziej). Do porównań stosuje się wyraz ol (niż), np.: Pli blanka ol neĝo. (Bielszy od śniegu / Bielszy niż śnieg)

4. LiczebnikiLiczebniki głowne to unu (1), du (2), tri (3), kvar (4), kvin (5), ses (6), sep (7), ok (8), naŭ (9), dek (10), cent (100), mil (1000), dziesiątki i setki itd. tworzą się przez proste połączenie, np. 37 - tridek sep, 11, dek unu, 20 - dudek, 12 - dek du.  Liczebnik te nie ma ani rodaju ani nie odmienia się przez przypadki. 

Liczebnik porządkowy ma formę przymiotnika i otrzymuje końcówkę -a

Liczebniki ułamkowe otrzymują wrostek -on-, np.: duono - pół/połowa, kvarono - ćwierć, kvinono - piąta część .

Słowa określające zbiory tworzone są poprzez dodanie wrostka -op-, np.: triope - we troje, triopo - trójka (np. osób)

Dla zwielokrotnień dodaje się wrostek -obl-, np. duoble - podwójnie, triobla - potrójny/trojaki.

Aby wyraźić podział na równe części używany jest wyraz po,  np.: po kvin - po pięć, po kvar - po cztery itd.

5. Zaimki osobowe przedstawia poniższa tabela:

 

 l. pojedyńczal. mnoga
1. os.mi (ja)ni (my)
2. os.vi (ty/wy)
3. os.rodzaj męskili (on)ili (oni/one)
rodzaj żeńskiŝi (ona)
rodzaj nijakiĝi (ono)

Nadto jest zaimek zwrotny si (sobie), używany w trzeciej osobie, np.:
mi lavas min - ja myję się (dosł. ja myję mnie)
vi lavas vin - ty myjesz się (dosł. ty myjesz ciebie)
li lavas sin 
ŝi lavas sin
ili lavas sin

Zaimki osobowe oraz zwrotny podlegają odmianie jak rzeczowniki.

Dodatkowo jest zaimek nieosobowy liczby mnogiej oni.

Zaimki dzierżawcze otrzymują końcówkę przymiotnika -a oraz podlegają takiej samej odmianie jak przymiotniki.

6. Czasownik. Sam czasownik nie jest odmieniany przez osoby i liczby, tj. nie przyjmuje specjalnych końcówek, więc aby wyraźić kto wykonuje daną czynność, w sytuacji braku innego podmiotu, należ dodawać odpowiedni zaimek, np. mi faras - ja robię, vi faras - ty robisz.

Czasownik może przyjąć następujące formy:

  • -as - czas teraźniejszy
  • -os - czas przyszły
  • -is - czas przeszły
  • -us - tryp przypuszczający
  • -u - tryb warunkowy
  • -i - forma bezosobowa ( np. fari - robić, stari - stać, paroli - mówić)

Na podstawie czasownika można utworzyć imiesłowy bierne poprzez przyrostek -at- (teraźniejszy), -it- (przeszły) i -ot- (przyszły) oraz czynne poprzez przyrostek - -ant- (teraźniejszy), -int- (przeszły) i -ont- (przyszły). Dodając odpowiednio końcówkę przymiotnika -a tworzone są imiesłowy przymiotne a dodając końcówkę przysłówka -e imiesłowy przysłowne.

Stronę bierną tworzy się za pomocą odpowiedniej formy słowa esti (być) i odpowiedniego imiesłowu przymiotnego biernego. Przyimek de oznacza wtedy wykonawce czynności, np: Tablo estas farata de mi (Stół jest robiony przeze mnie).

7. Przysłówki mają zakończenie -e. Stopniowane są tak jak przymiotniki tj. za pomocą słów pli (więcej/bardziej) oraz plej (najwięcej/najbardziej), np.: mia frato pli bone kantas ol mi (brat mój lepiej śpiewa ode mnie).

8. Przyimki rządzą wszystkie przypadkiem pierwszym

9. Każdy wyraz tak się czyta, jak się pisze.

10. Akcent pada zawsze na przedostatnią zgłoskę.

11. Wyrazy złożone tworzą się przez proste połączenie wyrazów (główny na końcu). Przykład: vapo-rŝip-o, parostatek ― z vaporo para, ŝipo okręt

12. Przy innym przeczącym wyrazie opuszcza się przysłówek przeczący ne, np.: mi neniam vidis (nigdy nie widziałem).

13. Na pytanie „dokąd” wyrazy przybierają końcówkę przypadku czwartego (np. tie tam (w tamtem miejscu) ― tie/n tam (do tamtego miejsca); Varsovi/o/n (do Warszawy).

14. Przyimek nieokreślony je. Każdy przyimek ma określone, stałe znaczenie; jeżeli należy użyć przyimka w wypadkach, gdzie wybór jego nie wypływa z natury rzeczy, używany bywa przyimek je, który nie ma samoistnego znaczenia (np. ĝoj/i je tio cieszyć się z tego; mal/san/a je la okul/o/j chory na oczy; enu/o je la patr/uj/o tęsknota za ojczyzną i t. p. Jasność języka wcale wskutek tego nie szwankuje, albowiem w tym razie wszystkie języki używają jakiegokolwiek przyimka, byle go tylko zwyczaj uświęcił; w języku zaś międzynarodowym sankcja we wszystkich podobnych wypadkach nadaną została jednemu tylko przyimkowi je). Zamiast przyimka je używać też można, przypadku czwartego bez przyimka tam, gdzie nie zachodzi obawa dwuznaczności.

15. Tak zwane wyrazy „cudzoziemskie” t.j. takie, które większość języków przyjęła z jednego obcego źródła, nie ulegają w języku międzynarodowym żadnej zmianie, lecz otrzymują tylko pisownię międzynarodową; przy rozmaitych wszakże wyrazach jednego źródłosłowu, lepiej używać bez zmiany tylko wyrazu pierwotnego, a inne tworzyć według prawideł języka międzynarodowego (np. teatr/o ― teatr, lecz teatralny ― teatr/a).

16. Końcówkę rzeczownika i przedimka można opuścić i zastąpić apostrofem (np. Ŝiller’ zam. Ŝillero; de l’ mondo zamiast de la mondo).