{"id":3462,"date":"2022-10-24T16:44:21","date_gmt":"2022-10-24T15:44:21","guid":{"rendered":"https:\/\/esperanto.pl\/?page_id=3462"},"modified":"2022-10-28T23:18:41","modified_gmt":"2022-10-28T22:18:41","slug":"strukturo","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/esperanto.pl\/pl\/lingvo\/strukturo","title":{"rendered":"Struktura"},"content":{"rendered":"

Esperanto jest j\u0119zykiem aglutynacyjnym<\/strong> – funkcjonuj\u0105cym w oparciu o rdze\u0144 s\u0142owotw\u00f3rczy, przyrostki i przedrostki, nie do ko\u0144ca obcym dla kogo\u015b, kto u\u017cywa jednego z j\u0119zyk\u00f3w pochodzenia indoeuropejskiego: polski, czeski, s\u0142owacki, rosyjski, francuski, niemiecki, angielski, w\u0142oski, hiszpa\u0144ski, portugalski, itd.<\/p>\n

Poniewa\u017c formy s\u0142owotw\u00f3rcze, z niewielkimi wyj\u0105tkami, zaczerpni\u0119te zosta\u0142y z tej grupy j\u0119zykowej, esperanto dla nie znaj\u0105cych w\u0142oskiego i hiszpa\u0144skiego, kojarzy si\u0119 z jednym z tych j\u0119zyk\u00f3w.<\/p>\n

 <\/p>\n

\u0141atwo\u015b\u0107 w opanowaniu tego j\u0119zyka<\/strong> wynika z jego wyj\u0105tkowo logicznej struktury. Ucz\u0105c si\u0119 rdzenia s\u0142owotw\u00f3rczego i wiedz\u0105c, jakie znaczenie maj\u0105 ko\u0144c\u00f3wki, przyrostki i przedrostki, bez si\u0119gania do s\u0142ownika (mo\u017ce tylko dla upewnienia si\u0119) bez problemu<\/p>\n

tworzy si\u0119 rodzin\u0119 wyraz\u00f3w bliskoznacznych. Sp\u00f3jrzmy na przyk\u0142ad.<\/p>\n

 <\/p>\n

ojciec; ojcowski – patr-o; patr-a<\/p>\n

matka; matczyny – patr-in-o; patr-in-a<\/p>\n

matczy\u0107, by\u0107 matk\u0105 – patr-in-i<\/p>\n

rodzice – ge-patr-o-j<\/p>\n

te\u015b\u0107 – bo-patr-o<\/p>\n

te\u015bciowa – bo-patr-in-o<\/p>\n

te\u015bciowie – ge-bo-patr-o-j<\/p>\n

macierzy\u0144stwo – patr-in-ec-o<\/p>\n

ojcostwo – patr-ec-o<\/p>\n

ojczyzna – patr-uj-o; patr-o-land-o<\/p>\n

itd.<\/p>\n

 <\/p>\n

Zwykle ka\u017cdego z powy\u017cszych wyraz\u00f3w z danej rodziny s\u0142owotw\u00f3rczej <\/strong>w jakimkolwiek obcym j\u0119zyku musimy uczy\u0107 si\u0119 osobno, poniewa\u017c inny jest jego zapis, brzmienie. W esperanto ta kwestia zosta\u0142a sprytnie rozwi\u0105zana. Znaj\u0105c jakikolwiek s\u0142owo bez problemu mo\u017cemy utworzy\u0107 z niego rodzin\u0119 wyraz\u00f3w bliskoznacznych. St\u0105d w\u0142a\u015bnie s\u0142owniki esperanckie s\u0105 tak niedu\u017ce. Nie dlatego, \u017ce j\u0119zyk jest ubogi – jak twierdz\u0105 sceptycy, a poniewa\u017c jego logiczna struktura daje mo\u017cliwo\u015b\u0107 z jednego wyrazu zrobienia co najmniej dwudziestu pochodnych, je\u015bli nie wi\u0119cej.<\/p>\n

 <\/p>\n

Udowodnionym jest<\/strong>, \u017ce aby m\u00f3c wyrazi\u0107 si\u0119 p\u0142ynnie w jakimkolwiek j\u0119zyku potrzeba jest opanowa\u0107 ok. 20 tys. wyraz\u00f3w, kt\u00f3rych – po prostu – trzeba si\u0119 nauczy\u0107. Nie dziwi wi\u0119c, \u017ce nauka j\u0119zyk\u00f3w obcych jest trudn\u0105 i wymagaj\u0105c\u0105 prac\u0105. W esperanto trzeba nauczy\u0107 si\u0119 ok. 2 tys. s\u0142\u00f3w. Te, przy znajomo\u015bci regu\u0142 gramatyki, mno\u017c\u0105 si\u0119 jakby przez 20 i mamy ju\u017c\u00a0 20 tys. wyraz\u00f3w. Poza tym wiele z tych wyraz\u00f3w ju\u017c znamy (ok. 15%), gdy\u017c istniej\u0105 w j\u0119zyku polskim. To w\u0142a\u015bnie fenomen esperanta!<\/p>\n

 <\/p>\n

W esperanto ka\u017cd\u0105 liter\u0119 czyta si\u0119 tak, jak si\u0119 pisze.\u00a0<\/strong><\/p>\n

Samog\u0142oska \u201ei\u201d nie zmi\u0119kcza sp\u00f3\u0142g\u0142osek z ni\u0105 s\u0105siaduj\u0105cych, akcent pada na przedostatni\u0105 zg\u0142osk\u0119 wyrazu – podobnie jak w polskim. Alfabet esperancki sk\u0142ada si\u0119 z 28 liter:<\/p>\n

 <\/p>\n

a, b, c, \u0109, d, e, f, g, \u011d, h, \u0125, i, j, \u0135, k, l, m, n, o, p, r, s, \u015d, t, u, \u016d, v, z.<\/p>\n

 <\/p>\n

Litery z daszkiem oraz liter\u0119 v wymawiamy:\u00a0\u00a0<\/strong><\/p>\n

\u0109 – jak \u2013 cz \/ \u0109okolado (czokolado)<\/p>\n

\u011d – jak \u2013 d\u017c \/ \u011dangalo (d\u017cangalo)<\/p>\n

\u0125 – jak \u2013 ch \/ ar\u0125ivo (archiwo)<\/p>\n

\u0135 – jak \u2013 \u017c \/ \u0135etono (\u017cetono)<\/p>\n

\u015d – jak \u2013 sz \/ \u015dnuro (sznuro)<\/p>\n

\u016d – jak \u2013 \u0142 \/ a\u016dtobuso (a\u0142tobuso)<\/p>\n

v – jak – w\u00a0\u00a0\u00a0 \/ valizo (walizo)<\/p>\n

 <\/p>\n

W gramatyce nie ma \u017cadnych wyj\u0105tk\u00f3w.<\/strong> W esperanto tym nie istniej\u0105 oboczno\u015bci, nie ma czasownik\u00f3w nieregularnych. Wyrazy i sk\u0142adnia zosta\u0142y dostosowane do regu\u0142y \u201enajmniejszego oporu\u201d, co oznacza, \u017ce spontaniczno\u015b\u0107 wypowiedzi nie jest ograniczona restrykcyjnymi regu\u0142ami czy zachowaniem \u015bcis\u0142ego szyku.<\/p>\n

 <\/p>\n

Oto niekt\u00f3re z zawartych w \u201eFundamento de Esperanto\u201d zasad.<\/p>\n

 <\/p>\n

Podstawow\u0105 form\u0105 s\u0142owotw\u00f3rcz\u0105 jest rdze\u0144 wyrazowy<\/strong>, do kt\u00f3rego dodawane s\u0105 ko\u0144c\u00f3wki, przyrostki, przedrostki oraz inne formy gramatyczne, np.:<\/p>\n

 <\/p>\n

(-telefon- rdze\u0144) telefon-o – tele\u00adfon, telefon-a – telefoniczny,<\/p>\n

telefon-i – telefonowa\u0107, ek-telefon-i – zatelefonowa\u0107, itd.<\/p>\n

 <\/p>\n

Ka\u017cdy rzeczownik<\/strong>, za wyj\u0105tkiem form osobowych, jest rodzaju nijakiego i posiada ko\u0144c\u00f3wk\u0119 -o, np.: telefono – telefon, tablo – st\u00f3\u0142.<\/p>\n

 <\/p>\n

Przymiotnik<\/strong> posiada ko\u0144c\u00f3wk\u0119 -a, np.:<\/p>\n

telefon-a – telefoniczny, inteligenta – inteligentny, alta – wysoki.<\/p>\n

 <\/p>\n

W esperanto rozr\u00f3\u017cniamy trzy przypadki:<\/strong> mianownik, biernik<\/p>\n

oraz przypadek zale\u017cny (przyimkowy).<\/p>\n

 <\/p>\n

mianownik\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 <\/strong> trafo, punkto (trafienie, punkt)
\n<\/strong><\/p>\n

biernik<\/strong> dodanie litery -n\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 trafi punkto-n (trafi\u0107 w punkt)<\/p>\n

przypadek zale\u017cny<\/strong> odpowiedniki polskiego:\u00a0\u00a0 trafo __ (trafienie __)<\/p>\n

– dope\u0142niacza\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 trafo de Anna (trafienie Anny)<\/p>\n

– celownika\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0 \u00a0 helpi al Anna (pom\u00f3c Annie)<\/p>\n

– miejscownika\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 vidi per okuloj (widzie\u0107 oczami)<\/p>\n

– narz\u0119dnika\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 paroli pri historio (m\u00f3wi\u0107 o historii)<\/p>\n

– itd.<\/p>\n

Przys\u0142\u00f3wek<\/strong> charakteryzuje ko\u0144c\u00f3wka -e, np.:<\/p>\n

telefone – telefonicznie, interese – interesuj\u0105co, rapide – szybko.<\/p>\n

 <\/p>\n

Czasownik<\/strong> w bezokoliczniku ma ko\u0144c\u00f3wk\u0119 -i: (-vid-) vidi – widzie\u0107,<\/p>\n

(-ven-) veni – przyby\u0107.<\/p>\n

 <\/p>\n

Czas tera\u017aniejszy<\/strong> ma ko\u0144c\u00f3wk\u0119 -as: mi vidas – widz\u0119, mi venas – przybywam. (mi – ja)<\/p>\n

\u00a0Czas przesz\u0142y<\/strong> -is: \u015di vidis – widzia\u0142a. (\u015di – ona)<\/p>\n

Czas przysz\u0142y<\/strong> -os: li vidos – b\u0119dzie widzia\u0142, li venos – przyb\u0119dzie. (li – on).<\/p>\n

Tryb warunkowy<\/strong> -us: vi vidus – widzia\u0142by\u015b, vi venus – przyby\u0142by\u015b (vi – ty, wy).<\/p>\n

Tryb rozkazuj\u0105cy<\/strong> -u: venu – przyb\u0105d\u017a, vidu – zobacz.<\/p>\n

 <\/p>\n

Liczb\u0119 mnog\u0105<\/strong> tworzy si\u0119 przez dodanie do rzeczownik\u00f3w lub form przymiotnikowych ko\u0144c\u00f3wki -j, np.: bela floro – \u0142adny kwiat, belaj floroj – \u0142adne kwiaty,<\/p>\n

 <\/p>\n

Zaimki osobowe<\/strong>: mi – ja, vi – ty (wy), li – on, \u015di – ona, \u011di – ono, to, ni – my, ili – oni.<\/p>\n

 <\/p>\n

Zaimki dzier\u017cawcze<\/strong> tworzy si\u0119 po dodaniu -a: mia – m\u00f3j, moja, moje, itd.<\/p>\n

 <\/p>\n

Niekt\u00f3re zaimki:<\/strong> kiu – kto, kio – co, kia – jaki, kie – gdzie; tiu – ten, tio – to, tia – taki, tie – tam;\u00a0\u00a0\u00a0 neniu – nikt, nenio – nic, nenia – \u017caden, nenie – nigdzie; \u0109iu – ka\u017cdy, \u0109io – wszystko, \u0109ia – wszelki, \u0109ie – wsz\u0119dzie;\u00a0 iu – kto\u015b, io – co\u015b, ia – jaki\u015b, ie – gdzie\u015b.<\/p>\n

 <\/p>\n

Niekt\u00f3re przyimki:<\/strong> al – do, de – od, kun – z, en – w, sur – na, sub – pod, sen – bez, tra – przez,\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 super – ponad, per – przez, la\u016d – wed\u0142ug, inter –\u00a0 mi\u0119dzy, dum – podczas, kontra\u016d – przeciw.<\/p>\n

 <\/p>\n

Liczebniki g\u0142\u00f3wne:<\/strong> nulo – 0, unu – 1, du – 2, tri – 3, kvar – 4, kvin – 5, ses – 6, sep – 7, ok – 8,\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 na\u016d\u00a0 – 9, dek -10, dek unu – 11, dudek – 20, dudek du – 22, tridek – 30, itd. cent – 100,\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 cent dek unu – 111, ducent dudek du – 222, itd.\u00a0mil\u00a0 – 1000, mil na\u016dcent na\u016ddek ok – 1998,\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 dumil – 2000, itd.\u00a0miliono – milion.<\/p>\n

 <\/p>\n

Liczebniki rzeczowne<\/strong> tworzy si\u0119 za pomoc\u0105 ko\u0144c\u00f3wki -o:<\/p>\n

unuo – jedynka, duo – dw\u00f3jka.<\/p>\n

\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0Liczebniki porz\u0105dkowe<\/strong> przez dodanie -a:<\/p>\n

unua – pierwszy, dua – drugi, dumilunua – 2001-szy, (piszemy razem).<\/p>\n

\u00a0Liczebniki przys\u0142\u00f3wkowe<\/strong> za pomoc\u0105 ko\u0144c\u00f3wki -e:<\/p>\n

unue – po pierwsze, due – po drugie, itd.<\/p>\n

Liczebniki mno\u017cne<\/strong> po dodaniu przyrostka -obl:<\/p>\n

unuobla – pojedy\u0144czy, duobla – podw\u00f3jny.<\/p>\n

Liczebniki zbiorowe<\/strong> za pomoc\u0105 przyrostka -op:<\/p>\n

unuopa – pojedy\u0144czy, duope – we dwoje, itp.<\/p>\n

 <\/p>\n

Imies\u0142owy<\/strong> s\u0105 naturalnym rozwini\u0119ciem czas\u00f3w podstawowych.<\/p>\n

 <\/p>\n

Czynne<\/strong> tworzy si\u0119 dodaj\u0105c do rdzenia ko\u0144c\u00f3wk\u0119 -ant, -int, ont:<\/p>\n

venanto – przybywaj\u0105cy,<\/p>\n

veninto – ten kt\u00f3ry by\u0142 przybywaj\u0105cym,<\/p>\n

ventonto – ten, kt\u00f3ry przyb\u0119dzie.<\/p>\n

 <\/p>\n

\u00a0Bierne<\/strong> -at, -it, -ot:<\/p>\n

venato – przyby\u0142y,<\/p>\n

venito – b\u0119d\u0105cy przyby\u0142ym,<\/p>\n

venoto – b\u0119d\u0105cy przyby\u0142y, itd.<\/p>\n

 <\/p>\n

Imies\u0142owy rzeczowne<\/strong> posiadaj\u0105 ko\u0144c\u00f3wk\u0119 -o, przymiotne -a, przys\u0142owne -e.<\/p>\n

Przyk\u0142adowe zwroty:<\/p>\n

Saluton! – Cze\u015b\u0107!<\/p>\n

\u011cis revido! – Do zobaczenia! \u011cis – Cze\u015b\u0107, w sensie po\u017cegnania si\u0119<\/p>\n

Bonvolu – Prosz\u0119. Pardonu – Przepraszam.<\/p>\n

Bonan tagon! – Dzie\u0144 dobry!<\/p>\n

Mi estas Ewa Kowalska. – Jestem Ewa Kowalska.<\/p>\n

Kiu vi estas? – Kim (ty) jeste\u015b?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Esperanto jest j\u0119zykiem aglutynacyjnym – funkcjonuj\u0105cym w oparciu o rdze\u0144 s\u0142owotw\u00f3rczy, przyrostki i przedrostki, nie<\/p>\n","protected":false},"author":8,"featured_media":0,"parent":2549,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"footnotes":""},"class_list":["post-3462","page","type-page","status-publish","hentry"],"translation":{"provider":"WPGlobus","version":"3.0.1","language":"pl","enabled_languages":["eo","pl"],"languages":{"eo":{"title":true,"content":true,"excerpt":false},"pl":{"title":true,"content":true,"excerpt":false}}},"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/esperanto.pl\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/3462","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/esperanto.pl\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/esperanto.pl\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/esperanto.pl\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/users\/8"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/esperanto.pl\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3462"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/esperanto.pl\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/3462\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3487,"href":"https:\/\/esperanto.pl\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/3462\/revisions\/3487"}],"up":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/esperanto.pl\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/2549"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/esperanto.pl\/pl\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3462"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}