Struktura

Esperanto jest językiem aglutynacyjnym – funkcjonującym w oparciu o rdzeń słowotwórczy, przyrostki i przedrostki, nie do końca obcym dla kogoś, kto używa jednego z języków pochodzenia indoeuropejskiego: polski, czeski, słowacki, rosyjski, francuski, niemiecki, angielski, włoski, hiszpański, portugalski, itd.

Ponieważ formy słowotwórcze, z niewielkimi wyjątkami, zaczerpnięte zostały z tej grupy językowej, esperanto dla nie znających włoskiego i hiszpańskiego, kojarzy się z jednym z tych języków.

 

Łatwość w opanowaniu tego języka wynika z jego wyjątkowo logicznej struktury. Ucząc się rdzenia słowotwórczego i wiedząc, jakie znaczenie mają końcówki, przyrostki i przedrostki, bez sięgania do słownika (może tylko dla upewnienia się) bez problemu

tworzy się rodzinę wyrazów bliskoznacznych. Spójrzmy na przykład.

 

ojciec; ojcowski – patr-o; patr-a

matka; matczyny – patr-in-o; patr-in-a

matczyć, być matką – patr-in-i

rodzice – ge-patr-o-j

teść – bo-patr-o

teściowa – bo-patr-in-o

teściowie – ge-bo-patr-o-j

macierzyństwo – patr-in-ec-o

ojcostwo – patr-ec-o

ojczyzna – patr-uj-o; patr-o-land-o

itd.

 

Zwykle każdego z powyższych wyrazów z danej rodziny słowotwórczej w jakimkolwiek obcym języku musimy uczyć się osobno, ponieważ inny jest jego zapis, brzmienie. W esperanto ta kwestia została sprytnie rozwiązana. Znając jakikolwiek słowo bez problemu możemy utworzyć z niego rodzinę wyrazów bliskoznacznych. Stąd właśnie słowniki esperanckie są tak nieduże. Nie dlatego, że język jest ubogi – jak twierdzą sceptycy, a ponieważ jego logiczna struktura daje możliwość z jednego wyrazu zrobienia co najmniej dwudziestu pochodnych, jeśli nie więcej.

 

Udowodnionym jest, że aby móc wyrazić się płynnie w jakimkolwiek języku potrzeba jest opanować ok. 20 tys. wyrazów, których – po prostu – trzeba się nauczyć. Nie dziwi więc, że nauka języków obcych jest trudną i wymagającą pracą. W esperanto trzeba nauczyć się ok. 2 tys. słów. Te, przy znajomości reguł gramatyki, mnożą się jakby przez 20 i mamy już  20 tys. wyrazów. Poza tym wiele z tych wyrazów już znamy (ok. 15%), gdyż istnieją w języku polskim. To właśnie fenomen esperanta!

 

W esperanto każdą literę czyta się tak, jak się pisze. 

Samogłoska „i” nie zmiękcza spółgłosek z nią sąsiadujących, akcent pada na przedostatnią zgłoskę wyrazu – podobnie jak w polskim. Alfabet esperancki składa się z 28 liter:

 

a, b, c, ĉ, d, e, f, g, ĝ, h, ĥ, i, j, ĵ, k, l, m, n, o, p, r, s, ŝ, t, u, ŭ, v, z.

 

Litery z daszkiem oraz literę v wymawiamy:  

ĉ – jak – cz / ĉokolado (czokolado)

ĝ – jak – dż / ĝangalo (dżangalo)

ĥ – jak – ch / arĥivo (archiwo)

ĵ – jak – ż / ĵetono (żetono)

ŝ – jak – sz / ŝnuro (sznuro)

ŭ – jak – ł / aŭtobuso (ałtobuso)

v – jak – w    / valizo (walizo)

 

W gramatyce nie ma żadnych wyjątków. W esperanto tym nie istnieją oboczności, nie ma czasowników nieregularnych. Wyrazy i składnia zostały dostosowane do reguły „najmniejszego oporu”, co oznacza, że spontaniczność wypowiedzi nie jest ograniczona restrykcyjnymi regułami czy zachowaniem ścisłego szyku.

 

Oto niektóre z zawartych w „Fundamento de Esperanto” zasad.

 

Podstawową formą słowotwórczą jest rdzeń wyrazowy, do którego dodawane są końcówki, przyrostki, przedrostki oraz inne formy gramatyczne, np.:

 

(-telefon- rdzeń) telefon-o – tele­fon, telefon-a – telefoniczny,

telefon-i – telefonować, ek-telefon-i – zatelefonować, itd.

 

Każdy rzeczownik, za wyjątkiem form osobowych, jest rodzaju nijakiego i posiada końcówkę -o, np.: telefono – telefon, tablo – stół.

 

Przymiotnik posiada końcówkę -a, np.:

telefon-a – telefoniczny, inteligenta – inteligentny, alta – wysoki.

 

W esperanto rozróżniamy trzy przypadki: mianownik, biernik

oraz przypadek zależny (przyimkowy).

 

mianownik                                                         trafo, punkto (trafienie, punkt)

biernik dodanie litery -n                                    trafi punkto-n (trafić w punkt)

przypadek zależny odpowiedniki polskiego:   trafo __ (trafienie __)

– dopełniacza                                                      trafo de Anna (trafienie Anny)

– celownika                                                         helpi al Anna (pomóc Annie)

– miejscownika                                                   vidi per okuloj (widzieć oczami)

– narzędnika                                                        paroli pri historio (mówić o historii)

– itd.

Przysłówek charakteryzuje końcówka -e, np.:

telefone – telefonicznie, interese – interesująco, rapide – szybko.

 

Czasownik w bezokoliczniku ma końcówkę -i: (-vid-) vidi – widzieć,

(-ven-) veni – przybyć.

 

Czas teraźniejszy ma końcówkę -as: mi vidas – widzę, mi venas – przybywam. (mi – ja)

 Czas przeszły -is: ŝi vidis – widziała. (ŝi – ona)

Czas przyszły -os: li vidos – będzie widział, li venos – przybędzie. (li – on).

Tryb warunkowy -us: vi vidus – widziałbyś, vi venus – przybyłbyś (vi – ty, wy).

Tryb rozkazujący -u: venu – przybądź, vidu – zobacz.

 

Liczbę mnogą tworzy się przez dodanie do rzeczowników lub form przymiotnikowych końcówki -j, np.: bela floro – ładny kwiat, belaj floroj – ładne kwiaty,

 

Zaimki osobowe: mi – ja, vi – ty (wy), li – on, ŝi – ona, ĝi – ono, to, ni – my, ili – oni.

 

Zaimki dzierżawcze tworzy się po dodaniu -a: mia – mój, moja, moje, itd.

 

Niektóre zaimki: kiu – kto, kio – co, kia – jaki, kie – gdzie; tiu – ten, tio – to, tia – taki, tie – tam;    neniu – nikt, nenio – nic, nenia – żaden, nenie – nigdzie; ĉiu – każdy, ĉio – wszystko, ĉia – wszelki, ĉie – wszędzie;  iu – ktoś, io – coś, ia – jakiś, ie – gdzieś.

 

Niektóre przyimki: al – do, de – od, kun – z, en – w, sur – na, sub – pod, sen – bez, tra – przez,        super – ponad, per – przez, laŭ – według, inter –  między, dum – podczas, kontraŭ – przeciw.

 

Liczebniki główne: nulo – 0, unu – 1, du – 2, tri – 3, kvar – 4, kvin – 5, ses – 6, sep – 7, ok – 8,        naŭ  – 9, dek -10, dek unu – 11, dudek – 20, dudek du – 22, tridek – 30, itd. cent – 100,                   cent dek unu – 111, ducent dudek du – 222, itd. mil  – 1000, mil naŭcent naŭdek ok – 1998,       dumil – 2000, itd. miliono – milion.

 

Liczebniki rzeczowne tworzy się za pomocą końcówki -o:

unuo – jedynka, duo – dwójka.

    Liczebniki porządkowe przez dodanie -a:

unua – pierwszy, dua – drugi, dumilunua – 2001-szy, (piszemy razem).

 Liczebniki przysłówkowe za pomocą końcówki -e:

unue – po pierwsze, due – po drugie, itd.

Liczebniki mnożne po dodaniu przyrostka -obl:

unuobla – pojedyńczy, duobla – podwójny.

Liczebniki zbiorowe za pomocą przyrostka -op:

unuopa – pojedyńczy, duope – we dwoje, itp.

 

Imiesłowy są naturalnym rozwinięciem czasów podstawowych.

 

Czynne tworzy się dodając do rdzenia końcówkę -ant, -int, ont:

venanto – przybywający,

veninto – ten który był przybywającym,

ventonto – ten, który przybędzie.

 

 Bierne -at, -it, -ot:

venato – przybyły,

venito – będący przybyłym,

venoto – będący przybyły, itd.

 

Imiesłowy rzeczowne posiadają końcówkę -o, przymiotne -a, przysłowne -e.

Przykładowe zwroty:

Saluton! – Cześć!

Ĝis revido! – Do zobaczenia! Ĝis – Cześć, w sensie pożegnania się

Bonvolu – Proszę. Pardonu – Przepraszam.

Bonan tagon! – Dzień dobry!

Mi estas Ewa Kowalska. – Jestem Ewa Kowalska.

Kiu vi estas? – Kim (ty) jesteś?

Kunhavigu la paĝon/afiŝon pere de:
Polski Związek Esperantystów